Liminale momenten in training en coaching: een interview met Bert van Dijk en Anne-Lies Hustings

Wat gebeurt er precies op het kruispunt van oud gedrag en nieuw inzicht? In dit interview gaan Bert van Dijk en Anne-Lies Hustings in op liminale momenten in training en coaching, waarin werkelijke transformatie ontstaat. Ze delen hoe je als trainer of coach deze momenten herkent, wat ze vragen van jou als begeleider, en waarom vertragen en écht waarnemen essentieel zijn voor diepgaande verandering. Een gesprek over loslaten, weerstand, en de kunst van aanwezig zijn.

Het begrip ‘liminale ruimte’

Voor wie het begrip nog niet kent: wat verstaan jullie precies onder ‘liminale ruimte’? En hoe ziet die eruit in de praktijk van een trainings- of coachtraject?

Bert: 'Een liminale ruimte is de periode waarin je weet dat je gedrag, gewoontes, je leefwijze wilt of moet transformeren naar iets nieuws, alleen weet je nog niet hoe. Bovendien zijn de oude patronen en overtuigingen vertrouwd, terwijl je het nieuwe nog niet kent. Die fundamentele remmingen om tot verandering te komen worden heel vaak niet opgemerkt en niet opgezocht. De oude patronen staan op betonnen fundamenten, gebaseerd op angst en verkeerde, diep ingegroefde overtuigingen. Die fundamenten erkennen en vervolgens tot gruzelementen slaan kan een pijnlijk proces lijken. Logisch dat er ook vaak weerstand kan ontstaan om dat aan te pakken.'

Jullie spreken over het ‘liminale moment’ als een stille, transformerende ervaring. Wanneer werden jullie je voor het eerst bewust van het bestaan van zulke momenten in jullie werk?

Anne-Lies: 'Stil? Dat weten we niet, transformerend zeker!' Bert: 'Ik werd me hiervan voor het eerst bewust als student in de Gestaltopleiding. Ik probeerde me ergens uit te kletsen maar de trainer liet mij niet ontsnappen en wist tot de kern door te dringen. In mijn werk als trainer zag ik dat deelnemers ook trucs hadden om de werkelijke pijn te ontlopen. Ik wilde als trainer ook tot de kern doordringen, maar ontdekte pas later dat ik daarvoor niet zozeer iets moest doen, maar meer iets moest laten. Echte verbinding maken zowel met de cliënt als met mezelf. Anne-lies: 'Ik ontdekte hetzelfde tijdens mijn opleiding tot haptonoom. Ik werd me ervan bewust hoe oude ingesleten overtuigingen niet zomaar met een training of coaching gekraakt kunnen worden, maar dat die ingeëtst zijn in het hele wezen. Dat vraagt daarom meer dan alleen maar nieuwe dingen aanleren.'

Jullie benadrukken dat er ‘binnenin iets moet verschuiven’ voor echte verandering. Kun je een voorbeeld geven van zo’n verschuiving bij een deelnemer?

Bert: 'In ons boek zijn legio voorbeelden en ze gaan allemaal over het moment waarop de deelnemer inziet wat zijn diepste overtuigingen zijn, die hem zo angstig maken dat ze hem belemmeren in zijn functioneren. Hij kan die overtuiging kraken en kan dan nooit meer terug. Een nieuw leven dient zich aan.'

Wat was voor jullie de aanleiding om juist nu een boek te schrijven over deze fase in het leer- en veranderproces?

Bert: 'Tijdens ons werk als opleider van trainers en coaches viel het ons herhaaldelijk op hoe vaak die momenten zich aandienden maar bleven liggen, waardoor mensen weliswaar iets bijleerden, maar niet tot echte verandering kwamen. Het viel ons ook op dat daar zo weinig aandacht aan werd besteed in de opleidingen. De meesten wisten veel over leer- en groeiprocessen en over het vak dat ze uitoefenden, maar zagen niet wat er zich diep van binnen afspeelde bij hun cursisten/cliënten.

Aanleiding was ook het proefschrift van Daniel van Dijk, mijn zoon. Hij werkte het idee uit van pedagoog en filosoof Rancière: de Onwetende Meester. Dat gaat over het besef dat elk mens weet hoe hij zich nieuwe dingen eigen kan maken en dat hij intelligent genoeg is om zich te kunnen verhouden tot nieuwe inzichten. Ieder mens weet hoe hij ze kan inpassen in zijn eigen leven (of niet). Liminale momenten dienen zich vanzelf aan. Met dit inzicht kunnen trainers en coaches ruimte bieden voor deze momenten.'

De rol van de begeleider

Jullie stellen dat het herkennen en benutten van liminale momenten essentieel is voor echte transformatie. Wat vraagt dat van een trainer of coach?

Bert: 'Naast uiteraard een goede opleiding met inzichten in groei- en leerprocessen van mensen vraagt dit vooral echt contact met de deelnemer en de moed en vaardigheid om de kern echt aan te pakken.'

Hoe kunnen begeleiders hun intuïtie en zintuigen scherper inzetten zonder te vervallen in ‘zweverigheid’ of projectie?

Bert: 'Door in het hier en nu te blijven en te durven en leren vertrouwen op de signalen die je eigen lichaam geeft. Zweverigheid ontstaat vaak door onzekerheid. Als je niet op je intuïtie vertrouwt, schiet je in je hoofd en verzin je antwoorden, of je zet een veilige oefening in zonder echt te durven aansluiten op wat zich voordoet. Dat wordt dan als zweverigheid ervaren. Frits Perls noemde dat vermijdingsgelul, om de hete brij heen zweven.'

Persoonlijke verdieping

Wat heeft het werken met liminale momenten jullie zelf gebracht, als mens en als professional?

Anne-lies: 'Liminale momenten in training en coaching geven je als trainer heel veel vreugde. Het is zo mooi als je mensen ziet loskomen uit oude vastgeroeste en beperkende patronen en er een heel nieuwe weg voor ze opengaat.'

Zijn er momenten in jullie eigen loopbaan die je achteraf als ‘liminaal’ herkent? Wat gebeurde er toen?

Anne-lies: 'In mijn opleiding tot therapeut zat ik vast in het idee dat ík ervoor moest zorgen dat de cliënt weer verder kon, dat maakte me verkrampt en dat gaf veel stress. Ik dacht nog in oorzaak en gevolg. Toen ik leerde hoe iedereen in een systeem op elkaar inwerkt, kwam ik los en leerde ik met mijn systemen dansen. Heel bevrijdend. Dit heeft me ook erg geholpen bij trainen en coachen.'

Bert: 'Ik werkte, samen met een co-trainer, met een team, dat helemaal vastliep bij het uitvoeren van een praktijkopdracht. Wij gaven allerlei advies en daardoor konden ze ons de schuld geven van hun falen. Wij zijn toen weggegaan met de opdracht: doe het anders, maar doe het op jullie manier. Na een uur kwamen we terug en hadden ze hun probleem zelf opgelost. Ze hadden eerst een gezamenlijk ‘vijand’ gecreëerd (wij dus) en dat gaf ze zoveel kracht, dat ze zonder meer hun probleem, helemaal op eigen kracht, konden uitvoeren. Het liminale moment was voor ons het moment waarop we beseften dat ze zich door ons lieten belemmeren en dat we een tijdje weg moesten. Echt lastig!'

Van inzicht naar impact

Welke handvatten biedt het boek om professionals te helpen die momenten te herkennen en ermee te werken, zonder het te forceren?

Anne-lies: 'Deze momenten komen of komen niet, er valt niets te forceren, als trainer/coach moet je ze herkennen door alle signalen te zien die afgegeven worden, daar geven we veel handvatten voor. Als je samen in zo’n moment bent beland kan de cliënt zelf er een andere invulling aan geven.'

Toepassing in de praktijk

Jullie werken vanuit verschillende stromingen, zoals interactiekunde, systeemtherapie en Deep Listening. Hoe komen die samen in de benadering van liminale momenten?

Anne-lies: 'Ze komen allemaal samen in het woord ‘waarnemen’, het Duitse ‘beobachten’, het Engelse ‘awareness’: waarnemen met al je zintuigen naar binnen en naar buiten, zonder oordeel en zonder het antwoord al te weten.

Foto: Bert van Dijk, uit het hoofdstuk ‘Kristal’ van het boek Begin bij jezelf

Is deze manier van kijken vooral geschikt voor één-op-één begeleiding, of juist ook voor teamtrajecten en groepen?

Bert: 'Deze manier van kijken is overal geschikt, als jij het kunt als trainer of coach ben je ook een heel goed voorbeeld voor de ander. Het werkt overal.'

Tot slot: inspiratie

Wat zouden jullie elke trainer of coach willen meegeven die meer impact wil maken, voorbij de methode, voorbij de inhoud?

Anne-lies: 'Blijf met je hele wezen bij je deelnemer, en neem zuiver waar, zodat de ander voor zichzelf een liminaal moment mag creëren.'

Wil je verder verdiepen? Lees Het liminale moment

In dit interview kreeg je al een inkijkje in de visie van Bert van Dijk en Anne-Lies Hustings op echte transformatie. Hun nieuwe boek Het liminale moment. Trainen en coachen voorbij de vorm neemt je daarin nog verder mee.

Het is geschreven voor professionals die méér willen dan het volgen van methodes en die durven werken met wat zich aandient, juist op het kantelpunt tussen oud en nieuw.

Met inspirerende praktijkvoorbeelden, herkenbare situaties en toepasbare handvatten laat dit boek zien hoe je als trainer of coach aanwezig kunt zijn op de momenten die er echt toe doen.

🔸 Voorbij de techniek. Voorbij de routine.
🔸 Voor mensenwerk met impact.